Dostępność w projektach publicznych i działaniach organizacji pozarządowych — obowiązki, dobre praktyki i najczęstsze błędy

W ostatnich latach pojęcie dostępności w działaniach instytucji publicznych oraz organizacji pozarządowych (NGO) zyskało na znaczeniu. Wynika to nie tylko z troski o osoby ze szczególnymi potrzebami, ale również z obowiązujących aktów prawnych i standardów Unii Europejskiej. Niestety — w praktyce często spotykamy się z nieprawidłowymi zapisami w umowach grantowych czy zamówieniach publicznych oraz błędną interpretacją przepisów. W tym artykule przybliżę kluczowe pojęcia, zasady i obowiązki wynikające z przepisów, które warto znać prowadząc projekty finansowane ze środków publicznych.

Projektowanie uniwersalne i racjonalne usprawnienia — na czym polega różnica?

W polskim prawie, zwłaszcza w Ustawie o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami z 2019 roku, pojawiają się dwa istotne pojęcia: projektowanie uniwersalne i racjonalne usprawnienia.

• Projektowanie uniwersalne polega na tworzeniu przestrzeni, budynków, usług czy produktów w taki sposób, by od początku były one dostępne dla wszystkich, bez konieczności wprowadzania dodatkowych dostosowań. To zasada szczególnie obowiązująca w przypadku inwestycji realizowanych za środki publiczne. Jeśli więc budujemy za pieniądze podatników — nie powinniśmy projektować miejsc wykluczających kogokolwiek z użytkowania.
• Racjonalne usprawnienia dotyczą sytuacji, gdy mamy do czynienia z istniejącymi już budynkami czy przestrzeniami (np. ratusz z XIX wieku), w których pełne dostosowanie może być niemożliwe lub nieuzasadnione ekonomicznie. Wówczas obowiązkiem właściciela lub użytkownika jest takie dostosowanie miejsca, aby w możliwie największym stopniu zapewnić dostępność osobom z niepełnosprawnościami.

Czym jest bariera? Definicja w kontekście dostępności

Warto podkreślić, że bariera to nie tylko oczywiste przeszkody jak brak windy czy schodki przy wejściu do budynku. Może to być również przeszkoda cyfrowa (np. niedostępna strona internetowa) lub informacyjno-komunikacyjna (brak tłumacza PJM podczas wydarzenia). Co istotne — bariera istnieje już wtedy, gdy osoba ze szczególnymi potrzebami ją napotka, niezależnie od tego, czy inni ją dostrzegają.

Kluczowe akty prawne regulujące dostępność

Na dostępność składają się przede wszystkim trzy akty prawne:

1. Ustawa o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych (2019)
2. Ustawa o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami (2019)
3. Standardy dostępności dla polityki spójności 2021–2027 — aktualizowane co 7 lat, uwzględniające m.in. standard WCAG 2.1 dla dostępności internetowej.

Artykuł 4 Ustawy o dostępności — obowiązki przy zlecaniu zadań publicznych

Szczególną uwagę organizacje pozarządowe powinny zwrócić na artykuł 4 Ustawy o zapewnianiu dostępności, który nakłada obowiązek na instytucje publiczne (np. gminy, powiaty) do zawierania w umowach zapisów dotyczących zapewnienia dostępności przy realizacji zadań finansowanych ze środków publicznych. Te wymagania powinny być zgodne co najmniej z zapisami artykułu 6 ustawy, czyli określać standardy dostępności architektonicznej, cyfrowej i informacyjno-komunikacyjnej.

Niebezpieczny błąd: automatyczne kopiowanie zapisów z artykułu 6

W praktyce często zdarza się, że instytucje publiczne — dla zabezpieczenia własnej odpowiedzialności — wpisują do każdej umowy ogólny zapis o zapewnieniu dostępności zgodnie z artykułem 6, bez dostosowania wymagań do charakteru konkretnego projektu. To poważny błąd, który powoduje:

• sztuczne podnoszenie wymagań wobec NGO,
• zniechęcanie organizacji do udziału w konkursach,
• nieuzasadnione ryzyko kar finansowych w przypadku niedopełnienia nadmiernych zapisów.

W efekcie część organizacji rezygnuje ze startowania w konkursach grantowych, bo wymagania stają się nierealne do spełnienia, np. konieczność dostosowania całej strony internetowej organizacji, choć projekt dotyczy tylko jednorazowego wydarzenia.

Dostępność w zamówieniach publicznych

W związku z wejściem w życie ustawy pojawiły się również zmiany w Prawie zamówień publicznych — artykuł 100 nakłada obowiązek uwzględniania wymogów dostępności w specyfikacji zamówienia publicznego, jeśli jego przedmiotem są usługi lub produkty, z których korzystają mieszkańcy.

Rodzaje dostępności w standardach polityki spójności

W dokumentach Unii Europejskiej dotyczących polityki spójności wymieniane są cztery typy dostępności:

1. Architektoniczna — dostępność budynków i przestrzeni.
2. Informacyjno-komunikacyjna — zapewnienie dostępnych informacji (m.in. tłumaczenia PJM, napisy, teksty łatwe do czytania).
3. Cyfrowa — dostępność stron internetowych, aplikacji i materiałów multimedialnych.
4. Szkoleniowa — obejmująca aspekty powyższych trzech w kontekście organizowanych szkoleń.

Dostępność w praktyce — finansowanie i problemy

Choć środki na dostosowywanie infrastruktury pojawiają się coraz częściej, nadal są one niewystarczające w stosunku do potrzeb. Dużym krokiem było uruchomienie środków na poprawę dostępności w organizacjach pozarządowych, jednak wiele NGO wciąż działa w prywatnych mieszkaniach, co utrudnia pełne dostosowanie.

Ważne jest, by przy konstruowaniu umów grantowych i projektów w zamówieniach publicznych realistycznie określać zakres wymaganej dostępności, dostosowując go do charakteru projektu oraz faktycznych potrzeb grupy odbiorców.

Podsumowanie

Dostępność to nie tylko prawny obowiązek, ale również wyraz troski o uczestnictwo wszystkich w życiu społecznym. Kluczowe jest racjonalne podejście, zrozumienie różnicy między projektowaniem uniwersalnym a racjonalnymi usprawnieniami oraz unikanie automatycznego kopiowania zapisów z ustaw do każdej umowy. Tylko wtedy realnie zadbamy o dostępność, a jednocześnie nie zniechęcimy NGO do realizacji ważnych społecznie projektów.